Kierownik projektu: prof. dr hab. Dariusz Makiłła. Wydział Nauk Społecznych Uniwersytetu VIZJA.
Członkowie zespołu:
- dr hab. Marek Tracz-Tryniecki, prof. Uniwersytetu Łódzkiego
- dr J. Patrick Higgins, Uniwersytet Łódzki, Uniwersytet VIZJA
- dr Anna Karabowicz, prof. University of Pablo de Olavide, Sevilla
- dr Agnieszka Pawłowska-Kubik

Narodowy Program Rozwoju Humanistyki, moduł Fundamenty (edycja 13), nr NPRH/F/SN/0004/2024/13
Rozpoczęcie projektu: 
Na realizację zadania przyznano 2 028 374,88 zł.

 

Streszczenie projektu

Celem projektu jest wykazanie udziału i roli jurysprudencji polskiej XVI-XVIII w. oraz prawa w tworzeniu i funkcjonowaniu ustroju i kultury prawnej Rzeczypospolitej tego okresu. Kształtowanie się ustroju Rzeczypospolitej w XVI w. jako konstrukcji prawnej kontynuowane było w kolejnych stuleciach. Proces ten odzwierciedlał dążenia narodu politycznego Rzeczypospolitej do stworzenia układu instytucjonalnego, unormowanego prawnie. W ustroju tym w oparciu o zasady ustrojowe określono podmioty władzy publicznej, zależności między nimi oraz zakres kompetencji, prawa i wolności, jak też wprowadzono gwarancje ustrojowe ich zachowania, uzyskane w okresie poprzednim. Relacje między podmiotami Rzeczypospolitej oraz społeczeństwem miały być regulowane prawem. Zawierały również istnienie instytucji gwarantujących społeczeństwu realny wpływ na sprawy publiczne, a więc instytucji reprezentatywnych i parlamentarnych. Tymi rozwiązaniami Rzeczpospolita wyprzedzała inne państwa w Europie. Znaczący udział w powstaniu koncepcji ustroju Rzeczypospolitej jako państwa konstytucyjnego miała jurysprudencja polska. Przez zebranie i uporządkowanie praw istniejących i obowiązujących w państwie, zapewniając wiedzę, dała ona podstawy prawne jego organizacji. Wpływ jurysprudencji istotny był przy konstytucyjnym tworzeniu konstrukcji ustroju Rzeczypospolitej w 1573 r., w porządkowaniu systemu prawnego państwa, zwłaszcza w odniesieniu do przepisów stosowanych w praktyce ustrojowej, ale także konstytucyjnej. W tym znaczeniu istotne będzie wykazanie oddziaływania dorobku jurysprudencji polskiej okresu XVI-XVIII w., ale także prawa zarówno jako składnika kultury odzwierciedlającej poziom świadomości narodu, ale także czynnika kształtującego państwo. Procesy te przedstawione zostaną w opracowaniach monograficznych, artykułach naukowych, jak też dokonana zostanie edycja głównych dzieł jurysprudencji polskiej z okresu XVI-XVIII w.

Planowanym wynikiem realizacji projektu będzie opracowanie dziejów prawa oraz dorobku jurysprudencji Rzeczypospolitej XVI-XVIII w. ze wskazaniem na źródła powstania zbiorów praw, zwłaszcza określenie ich kontekstu naukowego i ideowego, jak również celu i przeznaczenia. Powinno to pozwolić na ujęcie szczególnego charakteru tych osiągnięć zarówno w znaczeniu koncepcyjnym oraz formalnym, zwłaszcza w odniesieniu do obcej jurysprudencji. W tym znaczeniu osiągnięcia polskiej jurysprudencji nie są szerzej znane i ukazane. Tymczasem mając nieco odmienne podejście do kwestii prawa, jego pochodzenia, źródeł, jurysprudencja polska wyprzedzała w wielu wypadkach podobne osiągnięcia w innych państwach jak Niemcy, Francja. Badania powinny wykazać jej oryginalność przyjętych rozwiązań, chociażby w zakresie systematyki prawa, jak też podkreślić jej wartość. Istotnym rezultatem badań powinno być przede wszystkim wykazanie oddziaływania jurysprudencji polskiej oraz prawa na kształtowanie koncepcji ustroju konstytucyjnego Rzeczypospolitej w XVI w., a następnie jego definiowania w późniejszym okresie. Wykazanie tego wpływu jest istotne szczególnie dla wyjaśnienia źródeł prawnych rozwiązań przyjętych w konstrukcji prawnej konstytucyjnego ustroju Rzeczypospolitej, który istniał, mimo okresowych trudności, aż do zmian ustrojowych w 1791 r. Wpływ ten był niedoceniany, w przeciwieństwie do znaczenia myśli politycznej i publicystyki, która była tłem ideowym zastosowanych rozwiązań, dokonując bardziej jej konceptualizacji ideowej. W ramach projektu nastąpi przygotowaną 4 monografie-syntez (z przekładami na język angielski), 3 monografie prac pochodzących z konferencji, 3 wydawnictwa źródłowe, wraz z ich tłumaczeniami na język polski oraz modernizacją tekstu, a ponadto 30 artykułów dotyczących jurysprudencji polskiej i kwestii ustrojowych i prawnych Rzeczypospolitej, ukazujących te kwestie jako dziedzictwo narodowe, zwłaszcza na tle porównawczym. Rezultaty badań będą dostępne również on-line.

 

W ramach projektu opublikowano następujące prace:
1. Dariusz Makiłła, rec.: A. Karabowicz, Prawodawstwo sejmowe i królewskie za panowania Stefana Batorego (1576–1586), Kwartalnik Historyczny 2025, nr 2, s. 398-403. LINK

2. Makiłła Dariusz, Kiedy Polska utraciła zwierzchność nad Księstwem Pruskim?, w: Polska wobec Niemiec: wyzwania, sprawy wspólne, różnice, red. Grzegorz Kucharczyk, Officina Simonidis – Wydawnictwo Akademii Zamojskiej, Zamość 2024, LINK

 

W ramach realizacji projektu 14 listopada 2025 r. odbyła się konferencja naukowa pt. Polish Law, Jurisprudence and Legal Thought in Early Modern Times (16th–18th c.). Program wydarzenia jest dostępny w załączniku.